(41) 34 32 446       668 868 868       info@laboratoriumswietokrzyskie.pl
WYNIKI BADAŃ ON-LINE
LABORATORIUM CZYNNE CAŁODOBOWO

markery onkologiczne

AFP (alfafetoproteina)

Alfa-fetoproteina (AFP) to glikoproteina w znacznych ilościach wytwarzana w wątrobie, woreczku żółciowym i przewodzie pokarmowym płodu. Uwolniona do krążenia płodu osiąga maksymalny poziom pomiędzy 10 a 13 tygodniem ciąży, potem ulega stopniowemu obniżeniu. W okresie płodowym AFP pełni rolę w utrzymaniu ciśnienia onkotycznego oraz białka transportowego. Ponieważ antygen przenika przez łożysko do krwiobiegu matki, jego steżenie w osoczu osiąga maksimum pomiędzy 32 a 36 tygodniem ciąży. Wyniki oznaczeń w tym okresie mają znaczenie w diagnostyce prenatalnej. Utrzymujące się niskie stężenie AFP po 10 tyg. ciąży jest wiarygodnym wskaźnikiem obecności zespołu Downa. U zdrowych osób dorosłych stężenie markera jest bardzo niskie. Podwyższone stężenie stwierdza się u osób z marskością wątroby, ostrym wirusowym zapaleniem oraz przewlekłym zapaleniem wątroby, przewlekłą niedomogą nerek, a także z niedoborami α-1-antytrypsyny. Znacznie podwyższą wartość marker ten osiąga u chorych z pierwotnym rakiem wątroby a jego stężenie jak się uważa jest proporcjonalne do wielkości guza nowotworowego. Niewielkie przekroczenie wartości dopuszczalnych stwierdza się u chorych z przerzutami do wątroby nowotworów o innej lokalizacji narządowej. Inną grupą, w której zastosowanie znalazło oznaczanie AFP są nowotwory zarodkowe jądra i jajników.

CA 125 (rak jajnika)

Antygen Ca-125 jest glikoproteiną błonową obecną na powierzchni wielu rodzajów komórek nabłonkowych. Wytwarzaną w znacznych ilościach przez komórki nabłonka wyścielającego jamy ciała płodu, ale zdolność jej wytwarzania mają także komórki prawidłowego nabłonka otrzewnej, opłucnej, osierdzia, endometrium, śluzówki szyjki macicy i jajowodów. Antygen ten jest obecnie uznawany za najlepszy biochemiczny marker dla nieśluzowych raków jajnika. Zmiany w stężeniu antygenu mogą być wykorzystane dodatkowo jako wiarygodny wskaźnik odpowiedzi na terapię lub progresji choroby. Wykrywany jest również w stanach zapalnych miednicy mniejszej, endometriozie, mięśniakach, w czasie menstruacji i w pierwszym trymestrze ciąży.

Ca 15 – 3 (rak sutka)

Antygen Ca 15-3 jest mucyno podobną glikoproteiną błon komórkowych występującą zarówno w prawidłowych komórkach nabłonkowych gruczołu piersiowego jak i w komórkach raka piersi. Czułość diagnostyczna wyników oznaczenia Ca 15-3 w raku piersi jest stosunkowo niska dlatego jego użyteczność w rozpoznawaniu nowotworu jest ograniczona. Spełnia on jednak świetnie swoją funkcję w kontrolowaniu chorych po leczeniu chirurgicznym oraz monitorowaniu chemioterapii u chorych w zaawansowanym stadium choroby. Wartość markera podniesiona jest ponad to fizjologicznie w trzecim trymestrze ciąży a także u pewnego procenta pacjentów z niezłośliwymi zmianami w piersi (mastopatia, fibroadenoma) oraz zmianami łagodnymi w przewodzie pokarmowym, a także w marskości wątroby i jej stanach zapalnych, u osób z przewleką niedomogą nerek, w zapaleniu płuc, gruźlicy i chorobach reumatycznych.

Ca 19 – 9 GI – MA (rak przewodu pokarmowego)

Antygen Ca 19-9 to glikoproteina o dużej masie cząsteczkowej wytwarzana w znacznych ilościach przez komórki przewodu pokarmowego i wątroby płodu, zdolność jej produkcji mają także dojrzałe komórki gruczołów ślinowych, oskrzeli, okrężnicy, żołądka, trzustki i dróg żółciowych. Podwyższenie tego markera stwierdza się u znacznego odsetka chorych z nowotworami złośliwymi przewodu pokarmowego, zwłaszcza trzustki i woreczka żółciowego. Ponadto wartości przekraczające normę ale niższe stwierdza się w niektórych przypadkach marskości wątroby, zapaleniu woreczka żółciowego i dróg żółciowych, ostrym i przewlekłym zapaleniu trzustki.

CA 72 – 4, Antygen nowotworowy 72 – 4 (rak żołądka)

Antygen Ca 72-4 (TAG 72) to mucynopodobna glikoproteina, której obecność wykazano w wielu tkankach płodu, a także w komórkach gruczolakoraków o różnej lokalizacji narządowej, m.in. rak jelita grubego, żołądka, przełyku, jajnika i niedrobnokomórkowy rak płuca. Bardzo rzadko natomiast wykrywany jest w komórkach i tkankach prawidłowych a wartości podwyższonych raczej nie obserwuje się w stanach zapalnych. Marker CA 72-4 może pod pewnymi względami pełnić rolę markera „idealnego” wśród markerów nowotworowych wykorzystywanych w raku żołądka. Jego poziom we krwi chorego jest ściśle związany z zaawansowaniem choroby nowotworowej a wysoki poziomu CA 72-4 przed zabiegiem operacyjnym wskazuje na duże ryzyko nawrotu. Marker CA 72-4 wraz z innymi markerami tj. CEA i CA 19-9 pozwala na monitorowanie i prawidłowe rokowanie po radykalnym zabiegu usunięcia żołądka.

CEA (antygen karcnoembrionalny)

Antygen karcinoembrionalny (CEA) to glikoproteina błon komórkowych z grupy białek adhezyjnych, należąca do nadrodziny immunoglobulin. W życiu płodowym antygen ten jest produkowany w dużych ilościach przez komórki przewodu pokarmowego i trzustki a jego funkcją prawdopodobnie jest ochrona w czynności wydzielniczej nabłonka trawiennego. Po urodzeniu wytwarzany jest on w nieznacznych ilościach przez dojrzałe komórki jelit, trzustki i wątroby co skutkuje jego śladową ilością w surowicy ludzi dorosłych. Nieznacznie wyższe stężenie wykrywa się u osób palących, konsumujących alkohol a także u ciężarnych. Mierne podwyższenie markera spotyka się w ostrych i przewlekłych stanach zapalnych, m.in. marskości wątroby, kamicy żółciowej, zapaleniu dróg żółciowych, ropniach wątroby, chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy, wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego, stanach zapalnych płuc a także cukrzycy. Wartości znacznie podwyższone stwierdza się u chorych na raka jelita grubego i odbytnicy i właśnie do w tych nowotworach marker ten jest tradycyjnie wykorzystywany. Wysokie wartości notuje się jednak również w zaawansowanych stadiach nowotworów o innej lokalizacji narządowej, m.in. rak żołądka, trzustki, piersi, płuca, nowotwory narządu rodnego, pęcherza moczowego, stercza. Ale również w nowotworach nienabłonkowych, m.in. neuroblastoma, mięsaki, chłoniaki złośliwe, białaczki. Marker ten jest powszechnie wykorzystywany w kontroli chorych po leczeniu chirurgicznym, celem oceny radykalności operacji, a także wczesnego wykrycia wznowy lub/i odległych przerzutów.

Cyfra 21 – 1 (rak oskrzela niedrobnokomórkowy)

CYFRA 21-1 to rozpuszczalny w osoczu fragment cytokeratyny 19 białka stanowiącego szkielet komórek nabłonkowych. Ekspresję cytokeratyny 19 wykazano w nabłonkach płaskich m.in. przewodów żółciowych, trzustkowych, śliniankach, jelita cienkiego i grubego, kanału szyjki macicy i endometrium, a także w nabłonkach pseudowielowarstwowych, oskrzeli, dróg moczowych jak również w komórkach nierogowaciejącego wielowarstwowego nabłonka płaskiego. Nasiloną ekspresję tej właśnie cytokeratyny wykazano w rozwijających się z tych komórek nowotworach głowy i szyi, szyjki macicy oraz płuca co skutkuje podwyższeniem CYFRA 21-1 w tych nowotworach. Stężenie CYFRA 21-1 u osób zdrowych jest bardzo niskie a mierny wzrost wartości obserwuje się w zmianach niezłośliwych płuc, przewlekłej niewydolności nerek, gruźlicy i marskości wątroby. Niewielki wzrost notuje się również w zapaleniu płuc. Marker ten wykorzystywany jest w diagnostyce raka niedrobnokomórkowego płuca, gdzie zwłaszcza wysokie odsetki podwyższonych stężeń spotyka się u chorych na raka płaskonabłonkowego u których podwyższenie wyników wykazuje wyraźną zależność od zaawansowania nowotworu. Ponad to stężeniu wyjściowemu markera przypisuje się wartość prognostyczną.

HE 4

HE 4 (ang. human epididymis protein 4) czyli pod frakcja czwarta ludzkiego białka komórek nabłonkowych najądrza jest białkiem, które fizjologicznie występuje w komórkach nabłonkowych układu oddechowego i rozrodczego w tym jajnikach, a także w najądrzach, a jego ilość krążąca w surowicy jest bardzo niewielka. Silna ekspresja HE4 występuje w tkankach raka jajnika co powoduje znaczną produkcję tego białka przez komórki nowotworowe i wzrost jego poziomu w surowicy. Dzięki temu HE4 uznany został za jeden markerów biochemicznych tego raka. Jako pojedynczy marker nowotworowy HE4 posiada największą czułość wykrywania raka jajnika szczególnie w I stadium choroby, co odróżnia go od antygenu CA125, którego wartości w początkowych stadiach choroby mogą być prawidłowe.Dlatego u wielu kobiet, u których badanie Ca 125 dało wartości prawidłowe, dopiero skojarzone badanie HE4 (Test ROMA) pozwoliło wykryć chorobę. Oznaczanie antygenu HE4 jest stosowane nie tylko w diagnostyce, ale także w monitorowaniu postępów leczenia i wykrywaniu ewentualnego nawrotu choroby. 

PSA (swoisty antygen sterczowy)

PSA czyli swoisty antygen sterczowy to glikoproteina wytwarzana u meżczyzn przez komórki nabłonkowe kanalików gruczołowych stercza, której produkcja kontrolowana jest gównie przez androgeny, zwłaszcza dihydrotestoseron. Antygen wydzielany jest do światła kanalików i z wydzieliną gruczołu przechodzi do płynu nasiennego, gdzie jej rolą jest utrzymanie nasienia w płynnej postaci. Stężenie PSA w surowicy zdrowych mężczyzn jest bardzo niskie i wykazuje wzrost poziomu z wiekiem. W surowicy PSA występuje w 2 formach: związanej z białkami (inhibitory proteaz serynowych- α2-makroglobuliną, α1-antychymotrypsyną, α1-antytrypsyną, inhibitorem białka C) i formy wolnej pozbawionej przypuszczalnie aktywności enzymatycznej. Podwyższone stężenie PSA stwierdza się już we wczesnych stadiach zaawansowania raka stercza. Marker ten jest jednak wysoce swoisty nie tyle wobec raka stercza co samej tkanki gruczołu co skutkuje podwyższeniem jego stężenia u pacjentów z innymi chorobami stercza, głownie gruczolakiem (rozrost o charakterze łagodnym) ale także stanem zapalnym tego organu oraz urazom mechanicznym i infekcjom dróg moczowo-płciowych. Wyniki badań PSA znajdują więc głownie zastosowanie w kwalifikacji chorych do prostatektomi radykalnej, ocenie jej efektywności (stężenie tego antygenu powinno spaść do wartości śladowych stwierdzanych u kobiet) i kontrolowania chorych.

ROMA (CA 125 + HE 4)

Test  ROMA  (ang. Risk of Ovarian Malignancy Algorithm)   to najnowsze  narzędzie  diagnostyczne służące  do  oszacowania   prawdopodobieństwa wystąpienia   złośliwego   nabłonkowego   nowotworu   jajnika   u  kobiet z guzem przydatków. Zasada testu opiera się na oznaczeniu antygenów Ca 125 i HE 4 wraz z oceną algorytmu ryzyka wystąpienia nowotworu złośliwego z uwzględnieniem statusu hormonalnego pacjentki (przed czy po menopauzie). Wykonanie testu ROMA pozwala dodatkowo na zakwalifikowanie pacjentki do określonej grupy ryzyka co daje możliwość rozpoczęcia odpowiedniego postępowania diagnostycznego i wprowadzenia ewentualnego leczenia. Testu tego nie można wykonywać u pacjentek poniżej 18. roku życia, kobiet będących w trakcie chemioterapii oraz uprzednio leczonych na nowotwór. 

S – 100 (marker nowotworowy czerniaka i guzów mózgu

Białko S-100 to kwaśne białko wiążące wapń będące jednym z najbardziej obiecujących markerów czerniaka (melanoma).Fizjologicznie białko to obecne jest w komórkach ośrodkowego układu nerwowego, mięśniach prążkowanych, chondrocytach, monocytach, makrofagach, nerce, sercu i melanocytach. Funkcja tego białka nie jest dokładnie poznana, prawdopodobnie uczestniczy ono w procesie różnicowania i podziału komórek. W patologii podwyższony poziom białka S100 we krwi obwodowej koreluje ze stopniem zaawansowania czerniaka oraz z liczbą zajętych narządów i obecnością przerzutów. Pomiar poziomu S100 wykorzystuje się ponad to do monitorowania przebiegu leczenia przy zastosowaniu chemio- czy immunoterapii. Wzrastający poziom S100 jest czułym i swoistym wskaźnikiem progresji czerniaka co nadaje temu markerowi znaczenie prognostyczne. S100 to również białko będące neurobiochemicznym wskaźnikiem uszkodzenie mózgu po urazach lub udarach, w krwawieniu podpajęczynówkowym, w uszkodzeniach mózgu na tle metabolicznym, m.in. w marskości wątroby oraz w zmianach ogniskowych takich jak np. guzy mózgu. Ale także po zabiegach kardiochirurgicznych, w chorobie Alzheimera, raku tarczycy, chorobach nerek i chorobach serca.

SCC (squamous cell carcinoma antygen) antygen raka płaskonabłonkowego

SCC-Ag (antygen raka płaskonabłonkowego) to kwaśna glikoproteina będąca jedną z 14 izoform antygenu TA-4 należącego do TAA (ang. tumor associated antigen)- antygenów towarzyszących nowotworom czyli grupy substancji produkowanych zarówno przez komórki zdrowe, jak i nowotworowe, które w zależności od wielkości stężenia mogą wskazywać na możliwość istnienia procesu nowotworowego. W związku z tym obecność antygenu wykazuje się zarówno w prawidłowych komórkach płaskonabłonkowych jak i tych zmienionych nowotworowo. Antygen ten w bardzo małych ilościach uwalniany jest do krwiobiegu dlatego jego stężenie w surowicy, w warunkach fizjologicznych jest bardzo niskie. Podwyższone stężenie SCC-Ag stwierdza się u znacznego odsetka pacjentek z rakiem szyjki macicy. Podwyższony poziom stwierdza się czasem również u pacjentów z łuszczycą a także u znacznej części pacjentów z nowotworami złośliwymi głowy i szyi oraz płaskonabłonkowym rakiem płuc. Mierne stężenie tego markera wykrywa się u osób z chorobami płuc, nerek, niezłośliwymi guzami głowy i szyi.

Swoista enolaza neuronowa (rak oskrzela drobnokomórkowy, rak układu nerwowego)

Swoista enolaza neuronowa (NSE) to izoenzym należący do enolza czyli enzymów cytoplazmatycznych uczestniczących w procesach beztlenowej glikolizy. Fizjologicznie wysokie stężenie tego enzymu stwierdza się w komórkach centralnego i obwodowego układu nerwowego, szyszynce, przysadce, rdzeniu nadnerczy, erytrocytach i płytkach krwi. Swoista enolaza neuronowa jest znacznikiem nowotworów neuroendokrynnych, takich jak na przykład nerwiak zarodkowy (neuroblastoma), rak drobnokomórkowy oskrzela oraz rak rdzeniasty tarczycy, przydatnym do monitorowania leczenia i przebiegu choroby. W drobnokomórkowym raku oskrzela stężenie NSE jest podwyższone w 90% przypadków choroby uogólnionej i w 60% przypadków postaci ograniczonej. Wysokie stężenie występuje także w glejakach i raku grasicy, bywa miernie podwyższone u osób z niezłośliwymi chorobami płuc, niedomogą nerek, chorobą wątroby po urazach głowy i we wstrząsie septycznym.

TPS (specyficzny polipeptyd tkankowy)

Tkankowy antygen polipeptydowy (TPA) to substancja należąca do rodziny cytokeratyn produkowana i uwalniana przez komórki proliferujące. Występuje w większości komórek nabłonkowych, nie zależnie od ich stanu klinicznego i uwalniany jest do krwiobiegu w wyniku ich zniszczenia. Jego stężenie bywa podwyższone w licznych chorobach nienowotworowych tj. stanach zapalnych a także niezłośliwych zmianach w płucach, wątrobie i układzie moczowo-płciowym co może ograniczać jego wykorzystanie w onkologii. Podwyższone stężenie wykrywa się w surowicy pacjentów z różnymi nowotworami złośliwymi np. rak żołądka, jelita grubego, płuc, piersi, jajnika, stercza, pęcherza moczowego, zwłaszcza w stadiach zaawansowanych. Ze względu na brak swoistości narządowej i diagnostycznej tego markera oraz uznanie go za marker proliferacji (podziałów) komórkowej i aktywności guza, nie stosuje się go jako niezależne oznaczenie ale w połączeniu z markerami o wyższej czułości diagnostycznej w odniesieniu do danego nowotworu w monitorowaniu radio- i chemioterapii uzupełniającej.

Wolne ß – HCG

Wolna podjednostka β-HCG (fβ-HCG), jest jedną z form gonadotropiny kosmówkowej występujących w krwi. Jej źródłem jest trofoblast łożyskowy (syncytiotrofoblast). Wolne β-HCG jest badaniem, które znalazło zastosowanie w diagnostyce prenatalnej oraz jako marker nowotworowy w ciążowych chorobach trofoblastu i innych (nie pochodzących z trofoblastu) nowotworach wytwarzających HCG, gdzie ta forma gonadotropiny kosmówkowej wydaje się być głównym produktem. W diagnostyce prenatalnej oznaczenie to wykonuje się w połączeniu z białkiem PAPP-A i uE3 (wolny estradiol) w kierunku trisomii 13, 18 i 21 pary chromosomów oraz otwartych wad rozwoju cewy nerwowej. Badania te stanowią część procedury, która obejmuje także wywiad lekarski w kierunku chorób matki i ocenę parametrów płodu na podstawie aktualnego badania USG (test PRISCA). Nadmierny wzrost stężenia wolnej podjednostki βHCG możewskazywać na zespół Downa (trisomia 21 pary), natomiast obniżone wartości występują w zespole Edwardsa (trisomia 18 pary). Oznaczenie tego parametru wykorzystuje się także w ciąży poza macicznej oraz samoistnym poronieniu.W diagnostyce onkologicznej test ten jest szczególnie przydatny w różnicowaniu między łagodną (zaśniad groniasty) a złośliwą chorobą trofoblastu (rak kosmówki), ocenie przebiegu choroby u chorych z germinalnymi guzami jąder innymi niż nasieniaki i z nasieniakami a także rozpoznawaniu nowotworów nie wywodzących się z trofoblastu np. czerniak, rak płuc, rak piersi, rak jajnika, nowotwory przewodu pokarmowego.

 

Wolne PSA

fPSA to frakcja PSA całkowitego (TPSA) występująca w surowicy w formie wolnej, tzn. bez połączenia z białkami, której oznaczanie ma sens tylko wraz z TPSA. Gdyż wartość diagnostyczną ma nie tyle sam wynik fPSA co stosunek fPSA/TPSA. Wśród pacjentów ze zwiększonym stężeniem PSA, mężczyźni z rakiem prostaty zwykle charakteryzują się mniejszą wartością procentową wolnego PSA (mniejszy stosunek wolnego PSA do PSA całkowitego) niż mężczyźni z łagodną chorobą stercza. Tę różnicę w rozkładzie wartości procentowej wolnego PSA u mężczyzn z nowotworem i bez nowotworu wykorzystuje się podczas wyboru wartości stężeń PSA określających konieczność wykonania biopsji gruczołu krokowego co pozwala na uniknięcie tego inwazyjnego badania u częścimężczyzn z łagodnym rozrostem stercza. Wartość procentową wolnego PSA można ponad to wykorzystać do oceny ryzyka prawdopodobieństwa wystąpienia nowotworu u poszczególnych pacjentów. Mniejsza wartość procentowa wolnego PSA wiąże się z większym ryzykiem obecności nowotworu.